ارزش یابی یکی از جنبه های مهم زندگی ماست؛ زیرا ما هر لحظه خود و دیگران را ارزشیابی می کنیم. به کار بردن مفاهیمی از قبیل بیش تر و کمتر، بهتر و بدتر، مطلوب و نامطلوب در زندگی روزمره طبعا نوعی مقایسه و ارزش یابی به حساب می آید و داوری میان دو چیز مشخص و یا اندازه گیری آن دو معیار است. به همین جهت، در هر نوع ارزش یابی یا امتحان، فرایند داوری وجود دارد که اگر شکل کمی داشته باشد، اندازه گیری یا سنجش نامیده می شود. به عبارت دیگر، ارزش یابی عبارت است از گردآوری اطلاعات و داوری درباره خصایص معین یا ارزش دادن به آن ها. اصطلاح متداول امتحان در مدارس ما تقریبا مترادف با ارزیابی است. ارزش یابی از آموزش و یادگیریجداشدنی نیست و بخش مهمی از آن را تشکیل می دهد.

ارزشیابی مکمل تدریس و نشان دهنده ی چگونگی تدریس است و بدون آن نمی توان عملکرد معلم و دانش آموز را در طول یادگیری مورد بررسی قرار داد و برنامه درسی یا محتوای پیش بینی شده ی آن را سنجید که چقدر با علایق، نیازها و توان دانش آموزان تناسب دارد و آیا وسایل و ابزارهای آموزشی مفید و موثر بوده اند. پس می توان گفت امتحان، پایان کار آموزشی معلم نیست بلکه گاهی انگیزه ای برای افزایش فعالیت های او و دانش آموز است. در ارزش یابی ها یا امتحان هایی که در مدارس از دانش آموزان به عمل می آید، چند نکته مورد غفلت قرار گرفته است؛ از جمله این که از امتحان و نمره مانند سلاحی برای کنترل دانش آموز استفاده می شود، همچنین رقابت فردی جای رقابت گروهی را گرفته است و مواردی از این قبیل که در برخی از پست های وبلاگ به آن اشاره شده است.

در این مدل درس برای کسب نمره بیش تر یاد گرفته می شود و چون یادگیری جنبه حفظ کردن دارد، معمولا بیش تر مطالب درسی بعد از پایان امتحان فراموش می شود. در این شرایط، امتحان بیش تر به حیطه شناختی محدود می شود؛ یعنی، تنها اطلاعات و معلومات فراگیرنده را مورد ارزشیابی و سنجش قرار می دهد و به یادگیری مهارت ها و تغییر نگرش ها و ارزش های دانش آموز توجه چندانی ندارد.

انواع ارزشیابی

1-      ارزش یابی تشخیصی: این نوع از ارزش یابی پیش از آغاز تدریس انجام می گیرد تا مشخص شود فراگیرندگان تا چه میزان از دانش و مهارت های پیش نیاز درس جدید اطلاع دارند یا میزان اطلاعات آن ها از مطالبی که قرار است به آنان آموزش داده شود، چه قدر است. نتایج این ارزشیابی باید نشان دهد که دانش آموزان "چه می دانند"، نه این که در مقایسه با دیگر شاگردان چه وضعی دارند. یکی از علل عدم موفقیت دانش آموزان در پیشرفت تحصیلی این است که در نقطه ی آغاز یک درس جدید هنوز مهارت های اساسی و توانایی های لازم را کسب نکرده اند. شروع آموزش بدون ارزش یابی تشخیصی برای معلم مانند آن است که در مسیری تاریک و ناشناخته و پر از سنگلاخ قدم برمی دارد.

2-      ارزش یابی تکوینی ( مرحله ای – مستمر ): آزمون هایی که در مراحل مختلف تدریس از دانش آموز به عمل می آید و در جریا آموزش صورت می گیرد را ارزشیابی تکوینی یا مرحله ای نامیده می شود. ارزش یابی تکوینی به دانش آموز امکان می دهد که در طول مدت یادگیری از وضع خود آگاه شود و کمبودهای خود را جبران کند.

 معلم هم از کیفیت یادگیری دانش آموزان و چگونگی تدریس خود مطلع می شود و به نقاط قوت و ضعف خویش پی می برد. در واقع، ارزش یابی تکوینی همراهی گام به گام در یادگیری است. در این مسیر، نارسایی ها کشف و اصلاح می شود و دانش آموزان به طور مداوم به یادگیری و آموزش می پردازند. این نوع ارزش یابی با توجه به حجم زیاد دروس وقت گیر است. معمولا در بسیاری از کلاس ها تعداد دانش آموزان زیاد است و این امر، ارزش یابی را دشوار می سازد.

3-      ارزش یابی پایانی ( تراکمی ): در پایان یک دوره آموزشی، از تمامی آموخته های دانش آموزان ارزش یابی به عمل می آید. هدف این نوع ارزش یابی، دادن نمره به میزان آموخته های دانش آموزان و اتخاذ تصمیم های مختلف مانند ارتقای دانش آموزان به کلاس بالاتر، دادن امتیاز های تحصیلی و ... و نیز تعیین اثر بخشی کار معلم و میزان توفیق او در پیاده کردن مراحل مختلف طرح های آموزشی است. به طور کلی، ارزش یابی پایانی پیشرفت تحصیلی را اندازه گیری می کند.

نکته: در تقسیم بندی ارزش یابی موارد دیگری را می توان مطرح کرد، به عنوان مثال آزمون های کتبی و شفاهی.

دانش آموزان در آزمون های کتبی شامل؛ آزمون های کوتاه جواب، آزمون های تشریحی، آزمون های تکمیل کردنی، آزمونهای جور کردنی، آزمون های صحیح – غلط یا درست – نادرست، آزمون های تصویری، آزمون های چند گزینه ای یا تستی و ... مورد ارزشیابی قرار خواهند گرفت. در حالی که آزمون های شفاهی در کلاس درس و در حضور سایر دانش آموزان صورت می گیرد و نوعی تمرین برای یادگیری است که در عین حال، قدرت سخن گفتن در جمع را در فرگیران تقویت می کند.

معایب شیوه های ارزشیابی رسمی فعلی

شیوه های ارزش یابی کنونی مشکلات و معایبی دارد که در زیر چند مورد آورده شده است:

• ایجاد رقابت فردی به جای رقابت گروهی
• جایگزین شدن ابزار امتحان به جای اهداف برنامه درسی
• استفاده از نمره امتحان به مثابه ی حربه ای برای کنترل دانش آموز
• برانگیختن دانش آموز به یادگیری درس برای کسب نمره بیش تر و فراموش کردن مطالب درسی بعد از امتحان
• مورد ارزش یابی قرار نگرفتن مهارت ها و نگرش های دانش آموزان

امتحان یا ارزش یابی زمانی مفید خواهد بود که:

• هر پرسش با هدف روشن و مشخصی ارتباط داشته باشد.
• پرسش ها دانش آموزان را به اندیشیدن، استدلال کردن و تجزیه و تحلیل کردن وادارد و پاسخ گویی به آن ها تنها در گرو حفظ کردن مطالب نباشد.
• پرسشها از نظر دستوری و نگارشی روشن و رسا باشند.
• ارزش یابی علاو بر جنبه های شناختی، جنبه های مهارتی و نگرشی دانش آموز را نیز اندازه بگیرد.
• ارزش یابی نوعی آموزش جدید باشد و به پیامد های عینی بیانجامد.
• از همه درس یا همه مطالب آموخته شده آزمون به عمل آید.
• پرسش های درس متعدد باشد تا اگر دانش آموزی جواب یک یا چند پرسش را نمی داند یا فراموش کرده است، بتوان به سایر پرسش ها پاسخ دهد.